تسویه معاملات: پول کِی جابهجا میشود؟
میان لحظهای که معامله انجام میشود و لحظهای که پول یا دارایی واقعاً جابهجا میشود فاصلهای هست. اندازه این فاصله را بازار تعیین میکند، نه کارگزار، و در هر بازار متفاوت است. این صفحه هر پنج حالت را کنار هم میگذارد.
آخرین بررسی و بهروزرسانی: ۶ شهریور ۱۴۰۵
T+n یعنی چه؟
T روز انجام معامله است و n تعداد روزهای کاری تا کامل شدن تسویه. پس «T+2» یعنی دو روز کاری پس از روز معامله. این عدد یک قاعده بازار است که شرکت سپردهگذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه اجرا میکند؛ این چرخه برای کل بازار یکسان است. کاری که از کارگزار برمیآید این است که در سمت خودش تأخیری به آن اضافه نکند.
سهام، حق تقدم و صندوقهای قابل معامله
در بورس تهران و فرابورس ایران، تسویه در دو مرحله و در دو روز کاری جداگانه انجام میشود:
روز معامله (T)
معامله در سامانه انجام میشود. در سمت خرید، وجه همان لحظه از قدرت خرید شما کسر میشود؛ در سمت فروش، سهم از پرتفوی شما خارج میشود.
یک روز کاری بعد (T+۱)
اوراق بهادار در سامانههای شرکت سپردهگذاری مرکزی از حساب فروشنده به حساب خریدار منتقل میشود.
دو روز کاری بعد (T+۲)
وجه معامله از سمت خریدار به فروشنده منتقل میشود. از این روز، وجه فروش برای برداشت در دسترس است.
این دو مرحله دو دسته جدا از سهم نیستند؛ هر معاملهای هر دو را طی میکند. اوراق در T+۱ جابهجا میشود و وجه در T+۲.
اما همه ابزارها روی T+۲ نیستند و این تفاوت را کمتر جایی مینویسند. سهام، حق تقدم و صندوقهای قابل معامله سهامی و مختلط در T+۲ تسویه میشوند. در مقابل، اوراق بدهی (اوراق مشارکت، صکوک اجاره، صکوک مرابحه)، گواهی سپرده، صندوقهای قابل معامله با درآمد ثابت و صندوقهای کالایی مانند صندوقهای طلا و نقره یک روز زودتر یعنی در T+۱ تسویه میشوند. اگر برای تاریخ مشخصی به وجه نیاز دارید، همین یک روز تفاوت در برنامهریزی مهم است.
برای رسیدن پول به حساب بانکیتان یک گام دیگر هم لازم است: ثبت «درخواست وجه» در سامانه معاملاتی. تا وقتی این درخواست ثبت نشود، وجه در حساب کارگزاری شما میماند و بهخودیخود به بانک منتقل نمیشود. درخواست را میتوانید همان روز معامله ثبت کنید؛ پرداخت در نوبت تسویه انجام میشود.
در ایدهآل کوشا پردازش درخواستهای پرداخت بهصورت الکترونیکی انجام میشود و درخواستهای ثبتشده تا ساعت ۱۴:۳۰ روزهای کاری در همان روز کاری پردازش میشوند. این مهلت مربوط به سمت کارگزار است و ربطی به چرخه T+۲ ندارد؛ آن چرخه برای همه بازار یکسان است.
روز کاری، نه روز تقویمی
پنجشنبه، جمعه و تعطیلات رسمی در شمارش T+n حساب نمیشوند. فروشی که چهارشنبه انجام شود، دو روز کاری بعد یعنی یکشنبه به تسویه میرسد، نه جمعه. پیش از تعطیلات طولانی این فاصله محسوس میشود و بهتر است در برنامهریزی نقدینگی دیده شود.
اختیار معامله
در قراردادهای اختیار معامله دو جریان مالی جدا از هم وجود دارد و خلط کردنشان منشأ بیشتر سوءتفاهمهاست. نخست پرمیوم، یعنی مبلغی که خریدار بابت خودِ اختیار به فروشنده میپردازد؛ این مبلغ مانند سهام در T+۱ تسویه میشود. دوم وجه تضمین، که فقط فروشنده موظف به تأمین آن است و روزانه بر اساس قیمت پایانی دارایی پایه بهروزرسانی میشود؛ اگر بازار خلاف موقعیت فروشنده حرکت کند، همان روز مشمول افزایش وجه تضمین میشود. در سررسید، اعمال قرارداد بسته به نوع آن بهصورت نقدی یا با تحویل دارایی پایه تسویه میشود. توضیح خود ابزار در راهنمای معاملات مشتقه آمده است.
قراردادهای آتی کالا
آتی کالا تنها بازاری است که تسویه در آن هر روز انجام میشود، نه در پایان. اتاق پایاپای بورس کالا در پایان هر روز معاملاتی، سود و زیان همه موقعیتهای باز را بر مبنای قیمت تسویه روزانه محاسبه و بین حسابها جابهجا میکند. نتیجه عملی این است که زیان را همان روز میپردازید و سود را هم همان روز میگیرید؛ اگر موجودی حساب از حد لازم پایینتر برود، «اخطاریه افزایش وجه تضمین» صادر میشود و تأمیننکردن آن به بستهشدن موقعیت میانجامد. در سررسید نیز قرارداد بسته به نوع خود بهصورت نقدی یا با تحویل فیزیکی تسویه میشود.
یک نکته اجرایی که در این بازار استثناست: واریز وجه برای معاملات آتی کالا طبق قوانین بورس کالای ایران صرفاً از طریق درگاه پرداخت داخل سامانه معاملات آتی کالا انجام میشود و واریز بانکی برای این بازار پذیرفته نیست. فهرست حسابهای سایر بازارها در صفحه شماره حسابها آمده است.
بورس کالا؛ بازار فیزیکی
در بازار فیزیکی، خرید یک کالای واقعی است و تسویه هم مثل یک خرید واقعی مهلت دارد. خریدار در زمان ثبت سفارش حدود ۱۰ درصد ارزش سفارش را بهعنوان پیشپرداخت به حساب وکالتی واریز میکند و پس از انجام معامله، طبق دستورالعمل تسویه و پایاپای بورس کالای ایران، برای تسویه نقدی حداکثر ۳ روز کاری فرصت دارد تا مابقی وجه را بههمراه کارمزد دو طرف به حساب تسویه واریز کند. راه دوم تسویه اعتباری است که با ابزار اعتباری بانک انجام میشود. اتاق پایاپای در این میان ضامن اجرای تعهدات دو طرف است، و به همین دلیل است که فروشنده و خریدار لازم نیست به اعتبار یکدیگر تکیه کنند. جزئیات فرآیند خرید در راهنمای بورس کالا آمده است.
بورس انرژی
در بورس انرژی مهلت تسویه به رینگ بستگی دارد: سه روز کاری در رینگ داخلی و پنج روز کاری در رینگ بینالملل، از روز انجام معامله. پیشپرداخت این بازار معمولاً ۱۰ تا ۲۰ درصد ارزش معامله است و تحویل کالا حداکثر تا سه روز کاری پس از پایان مهلت تسویه و مطابق زمان اعلامشده در اطلاعیه عرضه انجام میشود. ساختار رینگها و کالاهای قابل معامله در راهنمای بورس انرژی توضیح داده شده است.
مقایسه یکنگاهی
همه مهلتها بر حسب روز کاری از روز انجام معامله (T) است.
| بازار | چه چیزی تسویه میشود | مهلت | مرجع |
|---|---|---|---|
| سهام و حق تقدم | انتقال اوراق به خریدار | T+۱ | سپردهگذاری مرکزی |
| سهام و حق تقدم | انتقال وجه به فروشنده | T+۲ | سپردهگذاری مرکزی |
| صندوقهای قابل معامله سهامی و مختلط | انتقال وجه به فروشنده | T+۲ | سپردهگذاری مرکزی |
| صندوقهای زمین و ساختمان | انتقال وجه به فروشنده | T+۲ | سپردهگذاری مرکزی |
| صندوقهای قابل معامله با درآمد ثابت | انتقال وجه به فروشنده | T+۱ | سپردهگذاری مرکزی |
| صندوقهای کالایی (طلا و نقره) | انتقال وجه به فروشنده | T+۱ | سپردهگذاری مرکزی |
| اوراق بدهی و گواهی سپرده | انتقال وجه به فروشنده | T+۱ | سپردهگذاری مرکزی |
| اختیار معامله | پرمیوم | T+۱ | سپردهگذاری مرکزی |
| اختیار معامله | وجه تضمین فروشنده | روزانه | بورس / اتاق پایاپای |
| آتی کالا | سود و زیان موقعیتهای باز | روزانه | اتاق پایاپای بورس کالا |
| بورس کالا، بازار فیزیکی | مابقی وجه معامله | حداکثر ۳ روز کاری | اتاق پایاپای بورس کالا |
| بورس انرژی، رینگ داخلی | مابقی وجه معامله | ۳ روز کاری | بورس انرژی ایران |
| بورس انرژی، رینگ بینالملل | مابقی وجه معامله | ۵ روز کاری | بورس انرژی ایران |
پرسشهای متداول
سهمم را فروختم، پول کِی به حسابم میرسد؟
چرا وجه فروش صندوق طلا زودتر از سهام به دستم میرسد؟
میتوانم سهمی را که همین امروز خریدهام بفروشم؟
تا چه ساعتی میتوانم درخواست وجه ثبت کنم؟
چرا کارگزاریها نمیتوانند زودتر از T+۲ پرداخت کنند؟
تعطیلات چه اثری بر تسویه دارد؟
برای واریز وجه سریعترین راه چیست؟
هزینه هر معامله جدا از تسویه است و در صفحه کارمزد با ماشینحساب آمده. اگر هنوز کد معاملاتی ندارید، مسیر کامل در شروع سرمایهگذاری و انتخاب سامانه در راهنمای سامانهها توضیح داده شده است.
درباره تسویه حساب خود سؤالی دارید؟
کارشناسان ایدهآل کوشا وضعیت حساب و درخواست وجه شما را بررسی میکنند.